Εργασία και δουλειά

Η σοφία της συλλογικής σκέψης αποδεικνύεται στον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζει κάποιες λέξεις και αποδίδει το πραγματικό τους νόημα πέρα από την «επίσημη» έννοια που έχουν στα πλαίσια του πολιτικά ορθού.

Ένα τέτοιο παράδειγμα είναι και η εργασία. Θυμάμαι πιτσιρικάς τους μεγαλύτερους να αναφέρονται σε κάποιον λέγοντας «εργάζεται εκεί». Σιγά σιγά όμως η λέξη που επικράτησε για την εργασία είναι η δουλειά. Είναι προφανές και χωρίς εικοσαετείς σπουδές στη γλωσσολογία πως η λέξη δουλειά είναι μια παράφραση της λέξης δουλεία.

Όταν λοιπόν στην καθημερινότητα ακούγεται η λέξη δουλειά αναφερόμαστε στην ουσία σε μία κατάσταση εκμετάλλευσης με τους πιο στυγνούς όρους, τη σύγχρονη δουλεία. Η έννοια της εργασίας εμπεριέχει την παραγωγή έργου – άλλωστε ετυμολογικά αυτό σημαίνει – ενώ η έννοια της δουλειάς – δουλείας όχι. Με άλλα λόγια όταν δουλεύουμε δεν υπάρχει η έννοια της παραγωγής κάποιου χρήσιμου έργου παρά μόνο η αναγκαιότητα της επιβίωσης μέσω της χρηματικής αμοιβής.

Δουλεύουμε γιατί είναι μια προσωπική αναγκαιότητα, η οποία τίθεται με τους καθαρά κυνικούς όρους μιας επιλογής ανάμεσα στη δουλειά και στην κοινωνική εξόντωση. Αυτή η θέση και η τοποθέτησή της στη σύγχρονη κοινωνία δε σημαίνει πως παλιότερα η έννοια της εργασίας είχε να κάνει με την πραγματική έννοια της παραγωγής έργου ή δεν ήταν μια επιλογή που πήγαζε από την αναγκαιότητα της επιβίωσης. Το αντίθετο μάλιστα. Ίσως σήμερα απλά να συνειδητοιποιούμε αυτή την αλήθεια και απλά να τοποθετούμε τη δουλειά στις πραγματικές της διαστάσεις.

Αυτή η απλή διαπίστωση έχει μεγάλη ψυχολογική και κοινωνιολογική σημασία όμως.

Ο σημερινός άνθρωπος εργάζεται ως τμήμα μιας μεγάλης μηχανής που αποτελείται από εργαζόμενους που τελούν εν πλήρη αγνοία όσον αφορά το τελικό αντικείμενο της παραγωγικής διαδικασίας και οι οποίοι απλά εκτελούν ένα προκαθορισμένο από μια αόριστη αναγκαιότητα τμήμα της συνολικής εργασίας χωρίς να έχουν γνώση ούτε του ποιου ακριβώς είναι το αντικείμενο της εργασίας τους ούτε την αναγκαιότητα που οδήγησε στην επιλογή της παραγωγής του. Υπό αυτό το πρίσμα ένας εργαζόμενος σήμερα δεν είναι τίποτα περισσότερο από απλός διεκπεραιωτής καθηκόντων.

Όταν διαπιστώνεις πως ένας άνθρωπος στη σημερινή κοινωνία περνά το μεγαλύτερο μέρος της καθημερινότητάς του με μια δραστηριότητα την οποία αντιλαμβάνεται ως καταναγκαστική και κατ’ ουσία άχρηστη για τη δική του εξέλιξη, είναι ηλίου φαεινότερον πως έχουν τεθεί οι βάσεις για την οικοδόμηση μιας χρόνιας κατάθλιψης και την αποχή από την κοινή δράση.

Η αίσθηση ευθύνης για το κοινωνικό σύνολο είναι μια έννοια που βασίζεται στην αλληλεπίδραση της ανάπτυξης (ή τέλος πάντων της ευημερίας) του κοινωνικού συνόλου με την αντίστοιχη εημερία του ατόμου. Όταν όμως η πορεία του κοινωνικού συνόλου και η πορεία του ατόμου είναι κατά κανόνα πλήρως διαφοροποιημένες, τότε είναι λογικό το άτομο να μην προσπαθεί να επέμβει στην πορεία του κοινωνικού συνόλου.

Και αυτό γιατί η εργασία είναι η κύριο λόγο έκφραση αλληλεπίδρασης με την κοινωνία. Η παραγωγή έργου με γνώμονα τις κοινωνικές ανάγκες και κατ’ επέκταση το κοινωνικό συμφέρον είναι συστατικό στοιχείο της επιλογής του αντικειμένου της εργασίας. Η κοινωνική συνοχή επιβάλλει την πληρωμή της εργασίας από το υπόλοιπο κοινωνικό σύνολο και συνεπώς τον έλεγχο των επιλογών ενός ατόμου. Η διαφορά που εντοπίζω προσωπικά όμως στη σημερινή πραγματικότητα είναι η αίσθηση πως οι επιλογές αυτές του κοινωνικού ιστού δεν είναι αυθόρμητες και αυτοκαθοριζόμενες, αλλά κατευθυνόμενες όχι από σκοτεινούς κύκλους με σκοπό την παγκόσμια κυριαρχία και άλλες παρόμοιες θεωρίες συνωμοσίας, αλλά από διοικητικά συμβούλια μεγάλων εταιρειών που δρουν με μοναδικό στόχο την αύξηση των κερδών και του μερίσματος των μετόχων.

Υπό αυτό το πρίσμα η δουλειά είναι η μοναδική λέξη που με περιέχει ένα κρυφό νόημα που όλοι αντιλαμβανόμαστε με τις αισθήσεις αλλά δυσκολευόμαστε να λογικοποιήσουμε. Είναι μια κοινωνική σύμβαση που έχουμε κάνει αλλά την οποία δεν αποδεχόμαστε και ολοκληρωτικά.